بخش دوم: قرآن و متون مورد تفسير

2.2ـ تفسيرهاي انحرافي و التقاطي يا تفسير مادي قرآن؛

يكي ازمشكلات بزرگ در امر تفسير، تفكرات التقاطي بود، جواناني كه چيزي ازماركسيسم و چيزي از اسلام مي‌گرفتند و به جاي «انقلاب اسلامي» به «اسلام انقلابي» مي‌انديشيدند و مي پنداشتند كه مسلمانان در روش مبارزه نيازمند مكتب هاي ديگر، مانند ماركسيسم هستند و برخي از نظريه پردازان آن‌ها با چنان تفكراتي به تفسير قرآن و نهج البلاغه دست مي‌يازيدند، و برخي از آنان نيز به همان مقدار نيز به اسلام معتقد نبودند و تفكرات ماركسيستي را در پوشش عقايد و يا واژگان و اصطلاحات اسلامي ترويج مي‌كردند، كه اين هم ازآن خطرات بسيار جدي در مسير جوانان حق جو و عدالت خواه بود. امام در ادامه نظراتش مي‎فرمايد: «اخيراً ما مبتلا شديم به يك عده‌اي كه اين‌ها عكس آن‌ها هستند، تمام معنويات را اين‌ها به ماديات بر مي‌گردانند، مي‌گويند مسلمانيم، لكن نه توحيدشان توحيد اسلامي است و نه بعثت شان بعثت اسلامي است و نه نبوت شان نبوت اسلامي و نه امامت شان و نه معادشان. همه اش بر خلاف اسلام است».[1] با يك ديد گذرا ديده مي‎شود كه، برخي از انتقادهاي امام بر «گرايش ها» و برخي از آن‌ها بر«روش ها» يا «اهداف» و يا بر «پيش‌فرض‌ها»ي به كار رفته در تفسير است.

2.3ـ‌ شيوه صحيح تفسير

از ديدگاه امام ^(ره)، تفسير قرآن كريم كار آساني نيست كه از عهده هركس برآيد.[2] و اين صحيفة الهي برتر از آن است كه مفسران بتوانند آن را چنانكه بايد تفسير كنند.[3] و مفسران طراز اول جهان اسلام اعم از خاصه و عامه كه در طول تاريخ اسلام ‏تفاسير فراواني نوشته‏اند، تنها پرده‏اي از معاني قرآن كريم را به نمايش گذاشته‏اند و شبهي از اين كتاب آسماني را نشان داده‏اند.[4]

ايشان ضمن ارج‌گزاري بر تلاش‌هاي مفسران و خوب توصيف نمودن برخي از آن‌ها به صراحت اعلام مي‏دارد كه: « ]تفسير[قرآن عبارت از آن نيست كه آنها نوشته‏اند».[5] ومعتقد است، «اين تفسيرهايي كه بر قرآن نوشته شده است از اول تا حالا، اينها تفسير قرآن نيستند. اين‌ها البته يك ترجمه‏هايي; يك بويي از قرآن بعضي‏شان دارند و الا تفسير اين نيست كه اين‌ها نوشته‏اند».[6]

اين نظريه امام از يك‌سو مبتني است ‏بر عظمت قرآن كه كلام خالق و اقيانوسي ‏ژرف و فراتر از افق فكر و درك بشري است.[7] و از سوي ديگر مبتني ‏است ‏بر اين مطلب كه مفسران‌ـ با آن كه زحمت‌هاي فراواني را متحمل شده‏اند و مساعي آنان قابل تقدير و تجليل است‌ـ اغلب در تفسير قرآن به مقصد اصلي نزول ‏توجه شايسته نكرده‏اند.

بسياري از مفسران در تفسير خود به جنبه‏هاي ادبي يا بلاغي يا تاريخي و... پرداخته‏اند. گويا كه تفسير آنان، يك كتاب ادبي يا بلاغي يا تاريخي است و در واقع ‏بجاي پرداختن و توجه تام به هدف اصلي، بيشتر به اهداف فرعي توجه نموده‏اند; درحالي كه ازنظر امام ^(ره) مقصد اين كتاب آسماني نه بلاغت و فصاحت است و نه ‏صرف و نحو و نه تاريخ و نه امثال اين امور.[8]

شيوه مطلوب تفسير، اين نيست كه ‏همچون سكاكي و شيخ طوسي در لابلاي آيه‏هاي قرآن به دنبال كشف و تبيين‏جنبه‏هاي فصاحت و بلاغت و محسنات لفظي و معنوي بود و يا همانند سيبويه وخليل به تبيين تصاريف كلمات و دستور زبان آن همت گمارد و يا مانند مسعودي وابن خلكان به شرح و بسط وقايع و بيان جزئيات حوادث تاريخي پرداخت. امام از مفسراني كه استفاده از قرآن را منحصر به ضبط و جمع اختلاف قرائات ومعاني لغات و تصاريف كلمات و محسنات لفظي و معنوي و وجوه اعجاز قرآن ومعاني عرفي مي‏دانند و از دعوات قرآن و جهات روحي و معارف الهي آن غافلند، به‏شدت انتقاد كرده است.[9]

بعلاوه از يك‌سو نگري در تفسير قرآن گله و شكوه دارد و از تفسيرنگاران يك‌سونگر كه قرآن كريم را تنها بر پايه تخصص ويژه و مشرب خاص خويش تفسير نموده ‏و به تخطئه‌ي مشرب‌هاي ديگران پرداخته‏اند، خرده مي‏گيرد.[10] در منظر امام خميني، مفسر واقعي كسي است كه «مقصد نزول‏» را بفهماند; نه‏ سبب نزول را.[11]

1.      زيرساخت‌هاي تفسير از نگاه امام

تفسير قرآن كريم براساس مباني و اصولي صورت مي‏پذيرد كه در اين‌جا به برخي از مهمترين آن‌ها از ديدگاه امام خميني مي‌پردازيم:

3.1ـ زيرساخت و اساس تمام تفاسيرِ قرآن، تفسير معصوم^(ع) است؛

از نظر امام^(ره) علم به همه حقايق و معارف قرآن كريم جز براي پيامبر صلي الله عليه وآله وسلم و پس از او وارثان علم وي يعني ائمه و اهل البيت‏ عليهم السلام امكان ندارد. اين بينش امام گذشته از آن كه مبناي روايي دارد[12]، با تاملات عقلي و تجارب‏ عرفاني نيز قابل تاييد است; با اين توضيح كه حقايق و علوم نهفته در كلام الهي ‏نامحدود است: «قل لو كان البحر مدادا لكلمات ربي لنفد البحر قبل ان تنفد كلمات ربي و لو جئنا بمثله‏مددا»[13] و بشر محدود را توان آن نيست كه بر خداي نامحدود احاطه ‏يابد; مگر آن كه از محدوديت ‏خارج شود و خود نيز نامحدود گردد.

در نگاه امام^(ره) مصداق اين انسان نامحدود پيامبر و امام معصوم^(ع) است كه در اثر اتصال به كمال مطلق و فناء در مبداء نامحدود، در همه صفات نامحدود گرديده‏اند، لذا مي‏توانند به علوم و حقايق قرآن بطور كامل احاطه يابند، و از كتاب الهي آن گونه كه ‏بايد و شايد بهره گيرند. ولي بهره ديگران از قرآن برحسب مراتب وجود و كمال ‏محدود آنان، محدود است.

امام در فرازي از بيانات خود مي‏فرمايد: «اين حقيقت [قرآن كريم] براي احدي ‏حاصل نشود به علوم رسميه و نه به معارف قلبيه و نه به مكاشفه غيبيه مگر به مكاشفه ‏تامّه الهيه براي ذات مبارك نبي ختمي‏صلي الله عليه وآله وسلم در محفل انس «قاب قوسين‏» بلكه درخلوتگاه سر مقام «او ادني‏» و دست آمال عائله بشريت از آن كوتاه است، مگر خلص ‏از اولياء الله كه به حسب انوار معنويه و حقايق الهيه با روحانيت آن ذات مقدس ‏مشترك و به واسطه تبعيت تامه فاني در آن حضرت شدند كه علوم مكاشفه را بالوراثه ‏از آن حضرت تلقي كنند...».[14] در جاي ديگر مي‏گويد: «آن استفاده‏اي كه بايد «از قرآن نمي‏شود». آن استفاده را به‏حسب «انما يعرف القرآن من خوطب به‏» خود رسول الله مي‏برد».[15] پس بنابراين هر تفسيري كه ارائه داده مي‎شود بايد ريشه در اعماق سيرة تفسيري پيامبر اكرم^(ص)، و ائمّة اطهار^(ع) داشته باشد، تا شمه‌ي از حقايق قرآن را روشن سازد.

3.2ـ زيرساخت امكانِ فهم محدود براي همگان؛

از انديشه‌هاي تفسيري امام (ره) اين اصل برداشت مي‏شود، كه استفاده از قرآن‏كريم براي همگان به فراخور حال خويش ميسور و ممكن است، بنابراين به صورت محدود و روش‌پسند، همة افراد مي‎توانند با تكيه به بيانات معصوم^(ع)، تفسيري از قرآن ارائه دهند. امام همچون برخي از اخباريان نمي‏انديشد كه باب فهم قرآن را به روي غيرمعصوم ببندد و فكر و عقل و انديشة بشري را در اين زمينه بي‏اعتبار بشمارد.

در انديشه امام ^(ره) اساساً انگيزة نزول اين كتاب مقدس و بعثت نبي اكرم ‏صلي الله عليه وآله وسلم آن ‏است كه، اين كتاب در دسترس همگان قرار گيرد و همه به اندازة گنجايش فكر خود از آن استفاده كنند.[16] شايان ذكر است كه عالمان از فقيهان و محدثان گرفته تا فيلسوفان و عارفان، گاه ازآيات قرآن به فراخور فكر و دانش خود، برداشت‌هاي مختلف و حتي گاه متباين دارند. نكته جالب توجه اينكه امام^(ره‏) هريك از آن برداشت‌ها را در جاي خود درست و قابل قبول مي‏داند[17]، و از صحه گذاري مفسّران بر مشرب تفسيري خود و تخطئه ‏مشرب‌هاي ديگران انتقاد مي‏كند. به نظر مي‏رسد، راز آن اين باشد كه فهم قرآن داراي مراتب طولي است و هرعالمي ممكن است، تنها به مرتبه‏اي از آن دست ‏يافته باشد.

3.3ـ زيرساخت پذيرش ظاهر و باطن قرآن؛

يكي ديگر از اصول تفسير در انديشة امام آن است كه، درك و فهم قرآن كريم مراتب و مراحلي دارد كه از ظاهر شروع مي‏شود و تا آخرين مرتبة باطن آن پيش مي‏رود، يعني بايد هم به ظاهر قرآن در تفسير توجّه داشت و به آن اهيّت داد، و هم به باطن قرآن؛ از آن‌جا كه ظاهر و باطن قرآن مورد پذيرش قرار مي‎گيرد، التفات و توجه به باطن و ظاهر قرآن بدون تفسير آن ميسّر نمي‌باشد، بنابراين براي فهم قرآن بايد آن‌را روش‌مند تفسير نمود، آنچه امام^(ره) فرموده و جويندگان حقايق قرآني را به آن فرا خوانده‏اند[18]، با تاويل‌ها و برداشت‌هاي بي‏ضابطه‏اي كه توسط متصوفه و باطنيه از آيات قرآن كريم ‏صورت مي‏گيرد، تفاوت اساسي دارد. آنان اصولا ظواهر آيات را ناديده مي‏گيرند و كنار مي‏نهند و ذوقيات، انديشه‏ها و ديدگاه‌هاي ويژه خود را به نام «علم به باطن‏قرآن‏» عرضه مي‏كنند. همان چيزي كه تفسير به رأي خوانده مي‏شود و در روايات ‏فريقين شديدا از آن نكوهش و منع شده است.[19]

امام در فهم قرآن، باطن منهاي ظاهر را قبول ندارد; همان‏گونه كه ظاهر بدون ‏باطن را نمي‏پسندد. ايشان به صراحت اعلام مي‏دارد: «همان‌گونه كه ظاهر بدون باطن ‏همانند جسد بدون روح و دنياي بدون آخرت است، رسيدن به فهم باطني آيات نيز جز از طريق ظاهر و با حفظ آن ميسور نمي‏گردد و هر كس بدون توجه به ظاهر آيات، راه باطن را در پيش گيرد، هم خود گمراه شده است و هم ديگران را به گمراهي و بيراهه كشانده است».[20] از نظر ايشان تصور اين كه اين كتاب آسماني، همين قشر و صورت است ظاهر گرايانه و ابليسانه است و ماندن در حد صورت و توقف در مرحله ظاهر و حركت ‏نكردن به سوي لب و باطن ريشه تمام جهالت‌ها و پايه انكار نبوت‌ها و ولايت‌هاست.[21]

شايان ذكر است كه ابليس نخستين كسي بود كه تنها ظاهر و صورت[طين] را ديد و در وراي آن، مقام روحاني و نوراني و خليفة اللهي آدم ‏عليه السّلام را نديد. از اين روي ‏در مقام اعتراض به پروردگار برآمد و گفت: «من از او بهترم. من را از آتش و او را از گل آفريدي»[22] و نيز مردماني كه نبوت را انكار كردند و از پذيرش انبياء الهي ‏سر بر تافتند، تنها به ظاهر نگريستند و نتوانستند يا نخواستند ژرف‌نگر باشند و ارتباط ويژه باطني و معنوي پيامبران با مبداء هستي را بپذيرند و لذا اظهار مي‏داشتند: «اين چه پيامبري است كه همچون ديگران غذا مي‏خورد و در بازارها راه‏ مي‏رود»[23]، و يا خطاب به پيامبر مي‏گفتند: «شما جز بشري مانند ما نيستيد، وخداي رحمان هيچ چيزي نازل نكرده است‏»[24].

به هر حال از قشري‏گري و ماندن در ظاهر و عدم گذر به باطن و عمق، مذاهب و مكاتب چندي چون اخباري‏گري، ظاهريه، اشاعره، مجسمه و سلفيه سر بر آوردند.  مي‌توان گفت كه گذر از ظاهر به باطن و عبور از پوست ‏به مغز همان علم به ‏تاويل است كه به نظر امام علم به تمام مراتب آن مخصوص پيامبراسلام ‏صلي الله عليه وآله وسلم و ائمه(ع) است; لكن علم به مراتب و مراحلي از آن براي غير معصوم نيز ممكن است. البته امام‏راحل، شرط حصول اين علم و نائل شدن به مراتبي از آن را مجاهدت علمي، تمرين‌هاي عقلي همراه با رياضت‌هاي عملي و تطهير نفس و تنزيه قلب و تقديس روح ‏مي‏داند[25]. و معتقد است هر قدر انسان از پاكي و وارستگي بيشتري برخوردارباشد، بهره‏اش از حقايق قرآن بيشتر و تجلي قرآن بر او فزون‏تر است.[26]

چكيده:

مقالة حاضر به بررسي شناخت پديدة تفسيرِ قرآن از ديدگاه امام خميني(ره) پرداخته است، و در سه بخش و يك نتيجه تنظيم شده است. در بخش اول تفسير؛ مورد تعريف واقع شده، و پس از آن معرفي تفسير از نظر امام ارائه شده است، و در ادامه ماهيت و هويت تفسير و همين‌طور زيرساخت‌ها، گرايش‌ها، هدف و انواع تفسير با ارائة تفسير صحيح از منظر امام تدوين يافته است. در بخش دوم متون مورد تفسير؛ پس از ارائة هويت و درون‌ماية قرآن، جامعيّت قرآن را به بحث گرفته، و اشارة گذرا به جاودانگي آن داشته، امكان فهم قرآن و زبان قرآن را مورد بررسي قرار داده است. و همين‌طور نحوة فهم روايات از نگاه امام را ياد آور شده است. در بخش سوم مفسر؛ مورد مطالعه بوده، كه در اين قسمت اوصاف، ويژگي‌ها، و توانايي‌هاي علمي و معنوي مفسر، از ديدگاه امام خميني(ره) روشن شده است. پس از آن اهداف مفسر، موانع تفسير صحيح و واقعي بيان گرديده است. و در نهايت مقاله با نتيجه‌گيري مطالبِ بررسي شده، پايان يافته است.

كليد واژه‌ها:

قرآن، تفسير، امام خميني(ره)، مفسر، هدف، متن، هرمنوتيك، امكان فهم، جامعيّت.

در آمد

تاريخ بشر گواه بر اين است كه در هر برهة از زمان، انسان براي اين‌كه مسألة مورد نظر و يا اشيا را فهم نمايد و از چيستي آن‌ها آگاه شود، آن‌ها را مورد تفسير و تحليل خويش قرار مي‎داد. يكي از مسايل مورد فهم، متون مقدس ديني است؛ كه علاوه بر احترام و اهتمام به آن‌ها، فهم درست متون مقدس يكي از دغدغه‌هاي مهم دينداران مي‎باشد. در غرب، خواندن كتاب مقدس را به عنوان عبادت تلقي مي كند، و در اسلام نيز تلاوت قرآن يكي از بالاترين ارزش‌هاي عبادي شمرده مي‌شود، بويژه در برخي از زمان‌هاي مشخص، مانند ماه رمضان كه ماه نزول قرآن است. نيز خواندن متن قرآن به زبان اصلي، هويتي دارد كه ترجمه‌هاي آن ندارد. خود قرآن نيز به تلاوت و تدبر در قرآن را، فرمان داده است. خواندن قرآن همواره با فهمي براي تلاوت كننده آن همراه بوده است، بويژه در صدر اسلام كه قرآن به زبان و در زمان آن‌ها نازل شده بود، خصوصاّ با تفسيرگري شخص حضرت پيامبر^(ص)، بيشتر افراد مي‌فهميدند كه قرآن چه مي‌گويد.

طرح مسأله:

بعد از رحلت پيامبر اكرم^(ص) كه جريان نزول قرآن قطع شد، برخي از مسلمانان در پي استفاده از ژرفاي اقيانوس قرآن به تفسير و تحليل قرآن كمر همّت بستند و سعي داشتند كه نگذارند قرآن بد فهميده شود، يا تحريف معنوي شود. البته در فهم و تفسير قرآن در طول تاريخ محدوديت‌هاي زماني و معرفتي برخي مفسرين، نمايان بوده است. به‌هرحال لازم بود پديدة تفسير، قاعده‌مند و روش‌مند شود. در احاديثِ بسياري درباره فهمِ درست قرآن، مراجعه به «راسخان در علم» كه در خود قرآن آمده، پرهيز از «تفسير به رأي» تفاوت و معيار تأويل و تنزيل و... به عنوان قواعدي براي فهم درست مطرح شده بودند، و در زمان امامان معصوم نيز اين قواعد گسترش يافت. امامان و اهل بيت^(ع) نقش اساسي و مهمي در تأسيس قواعد تفسير داشتند[1]، و از جمله اينكه افرادي خاص را تربيت كردند تا قرآن را با روش درست بفهمند و تفسير كنند. اگرچه برخي از تفسير قرآن ابا مي‌كردند و از ترسِ تفسير به رأي يا آميخته شدن كلام انسان با كلام خدا و مسائل ديگر، نوشتن حديث و تفسير را ممنوع اعلام كردند، و نقش حديث را مي‌توانست در تفسير صحيح قرآن، كم رنگ جلوه دهند. اما تأثير چنداني در نفي پيشرفت تفسير قرآن نداشت، و اين امر همچنان ادامه دارد.

امام‌خميني(ره) يكي از علما و فقهاي برجستة جهان اسلام و از محبين اهلبيت^(ع) تفسيري از قرآن، بويژه از سورة حمد و ساير سوره‌ها و آيه‌هاي قرآن با تأكيد بر آموزه‌هاي احاديث و روايات معصومين^(ع) ارايه داده، و در مورد تفسير و فهم قرآن نظرات و عقايد خاص خود را دارد، كه در اين مقاله ديدگاه‌هاي تفسيري ايشان را در سه بخش: ماهيّت تفسير، متون مورد تفسير و مفسر، مورد مطالعه قرار مي‌د‎هيم و در آخر به ذكر نتيجه مي‎پردازيم.

 بخش اوّل: چگونگي و ماهيت تفسير

1.      چيستي تفسير

تفسير درلغت از فسر يا سفر که مقلوب فسر است گرفته شده و در هر دوصورت به معناي ابانه و استبانه، روشن کردن و توضيح دادن ‎مي‎باشد، مانند: اسفرالصبح[2] يعني صبح روشن شد.

امّا تفسير در اصطلاح به معاني گوناگون بکار رفته است، از جمله يک رشتة از علوم قرآني را در بر ‎مي‎گيرد که معني و لفظ آيات قرآن را بيان و تشريح ‎مي‎کند و حقيقت معاني آيات قرآن را بحسب طاقت انسان و به مقتضاي قواعد لغوي، صرفي، نحوي و بلاغي عرب بيان ‎مي‎دارد. ومراد خداوند را از قرآن روشن ‎مي‎سازد[3]. تعاريف گوناگون از تفسير به‎صورت ذيل خلاصه شده است:

1. تفسير از احوال قرآن مجيد؛ از حيث نزول و اداي الفاظ آن بحث ‎مي‎کند.[4]

2. تفسير؛ در عرف علما کشف معاني قرآني و بيان مراد خداوند است اعم از اين‎که به حسب اشکال در لفظ باشد يا نباشد.

3. تفسير، علمي‎است که در آن چگونگي معاني و مدلول الفاظ قرآن مورد بحث قرار ‎مي‎گيرد.[5]

4. تفسير، از ديگاه ماتريدي، قطع رساندن به مراد از لفظ است و شهادت دادن به اين‎که مراد خداوند از لفظ چنان است.[6]

5. تفسير در اصطلاح؛ علم نزول آيات، شأن نزول آن‎ها، قصص و اسبا بي است که در نزول آن دخل داشته‎اند، سپس ترتيب مکي، مدني، محکم بر متشابه، ناسخ بر منسوخ و... مي‎باشد.[7]

در غرب معادل تفسير و تأويل كلمة هرمنوتيك[8] را به كار مي‎برد، اين لفظ در لغت ‏به‎معناي علم تفسير، تعبير و آيين تفسيري كتاب مقدس[9]، به كار رفته است، كه از فعل يوناني «Hermeneuin» به‎معناي” تفيسيركردن“ و معناي اسمي آن «Hermeneia» يعني«تفيسير» اشتقاق يافته است. اين واژه به هرمس[10] خداي پيام رسان يونانيان ارتباط روشني دارد، يونانيان به هرمس«كشف زبان و خط» را نسبت داده و همين‎طور فرايند«به فهم در آوردن» اشيا را كار او مي‎داند، كه در اين امر عنصر زبان نقشي حساس بر عهده دارد.[11] در اكثر كابرد‎ها هرمنوتيك به تأويل كردن و معناي اسمي آن «Hermeneia» به‎معناي تأويل نيز ترجمه شده است، و شكل‎هاي مختلف واژة هرمنوتيك«به فهم در آوردن چيزي، يا موقعيّت مبهم» را در خود دارد. واژة«Hermenein» و هرمنيا «Hermeneia» به صورت‎هاي مختلف در متون بر جاي مانده از قديم ديده ‎مي‎شود، که ارسطو رساله‎اي بزرگ در ارغنون را به آن اختصاص داد و بخشي از آن را «پاري‎ارمنياس»[12] به‎معني« درباب تفسير» ناميد، و دان‎هاور در1645 کتابي «تفسير قدسي» به اين نام نوشت، اين کلمه از همان ابتدا به «علم تفسير وتأويل» بويژه به «اصول تفسير متن» دلالت داشته است. هرمنوتيك تلاشي است براي يافتن اصول اساسي «فهم»، و تلاش هم دارد كه اين اصول را گسترش بدهد، تاهرگونه متن ادبي، حقوقي و متون مقدس را شامل شود. كه تا به امروز در محافل علمي غرب بيشتر با گرايش‌هاي مفسر محوري، جدا بودن متن از زمينة خود و تفسيرهاي متعدد از يك متن و...، ادامه دارد.

مذهب رسمي افغانستان د ر قوانين اساسي گذشته تنها مذهب حنفي بوده است پيراوان اين مذهب از اقوام گوناگون پشتون تاجيك ازبك نورستاني بلوچ و ... هستند البته د رجامعه اهل سنت افغانستان پيراوان ديگر فرق وجود دارند اما به علت اينكه در اقليت بوده اند هيچگاه تاثير چنداني د ر عرصه هاي اجتماع نداشته و تنها در سطح برخي از علما و رو حانيون اهل سنت محدود مانده اند در ميان پيروان مذهب حنفي نيز قرائتهاي مختلف و احيانا متضادي وجود داشته كه خود نوعي شكاف مذهبي را در قالب شكاف دين و دولت و سنت و تجدد موجب شده است اختلاف در عقايد هنجارهاي اجتماعي و موضع نسبت به سياست ميان دو طيف بريلويه و ديو بنديه كه اولي مروج تجدد و دومي مدافع سلفيگري است بزرگترين شكاف در ميان حنيفيان است اين هر دو گرايش از شبه قاره در افغانستان نفوذ پيدا كرده اند هر چند طرفداران مكتب ديوبند در افغانستان هواداران بيشتري دارد و گرو ههاي بنياد گرا افراطي از جمله اهل حديث در نورستان و سلفيگراها در جلال آباد و طالبان نيز از ميان همين گرايش سر بر آوردند اما اين به معناي موفقيت و غلبه فكري و اجتماعي _ سياسي پيروان مكتب ديو بند نبوده و در آينده نيز چنين نخواهد بود.

تعارض بريلوي ها و ديو بنديها تنها شكاف مذهبي بين حنفي مذهبان نيست بريلوهاي تجددگرا با سنت گرايان و علماي سنتي نيز اختلاف شديد فكري و سياسي دارند درميان علماي اهل سنت به ويژه روحانيون ايلاتي و سنتي مذهب جايگاهي كاملا خصمانه در برابر دولت دارد از اين رو حكام و كارگزاران سياسي جامعه اسلامي افرادي خارج از مذهب تلقي مي گردند درمقابل روشن فكران اسلام گراي تحصيل كرده الازهر دانشكده هاي الهيات طرفدار دخالت مذهبيون در دولت اند به همين سان تعارض و شكاف متجددين و سنت گرايان همه نمودهاي شكاف مذهبي در افغانستان است در حاليكه سنت گرايان تمامي نمودهاي تجدد را د رتعارض با دين

تفسير مي كنند متجددين تلاش مي كنند با تفسير جديدي از مذهب ميان شريعت و عرف جامعه نوعي ملايمت و سازگاري ايجاد كند.

        1-   شيعه اثنا عشري

        شيعيان دوازده امامي افغانستان را عمدتا هزاره ها تشكيل مي دهند كه اكثريت شان در مناطق مركزي كشور سكني دارند معمولا دراين كشور هزاره ها مترادف با شيعه تلقي مي شوند اما سادات قزلباشها بلوچها تركمنها و تيموريها نيز در هزارجات زندگي مي كنند و شيعه اثنا عشري اند چنانكه عده اي از اقوام تاجيك پشتون و ازبك و نيز اكثريت اقليتها و درمواردي تمام يك دسته اقليت از ميان اقليتهاي حبشي كشميري مغول عرب كياني و بلوچ شيعه اند زبان شيعيان و هزاره فارسي دري است.

تشيع در افغانستان سابقه طولاني اما تاريخ غم انگيز و پرفراز و نشيب دارد پيدايش تشيع در افغانستان به زمان امام علي مي رسد و در عهد آن حضرت مردم غور هزاره جات با طيب خاطر اسلام را پذيرفتند غور تنها نقطه در فلات ايران و از معدود نقاط جهان اسلام است كه اسلام و تشيع را همزمان و با هم پذيرفته است بعد از انكه سپاه اسلام در زمان خليفه دوم و سوم به تسخير و فتح غور موفق نشدند و اين ناحيه به خاطر كوهستاني بودن و راههاي صعب العبور و داشتن مردم شجاع و جنگجو درمقابل اعراب مسلمان مقاومت ورزيده تسليم نشدند سلطان غور در ولايت خلافت اميرالمومنين با رضا و رغبت اسلام آورد و پرچم و منشور از دست آن حضرت گرفت جوزجاني مورخ دربار غوريان گزارش مي دهد سلطان غور در عهد امير المومنين علي به دست علي ايمان اورد و از وي عهدي و لوايي بستند و هر كه از آن خاندان به تخت نشستندي ان عهد و لواي علي بدو دادندي و محبت ائمه و اهلبيت مصطفي در اعتقاد ايشان راسخ بود.

مورخ ديگري مي نويسد مركز شيعيان غور اولين تمركز شيعه در بلاد غور بوده است كه بين سنوات 35 تا 40 هجري مسلمان شده اند در زمان خلافت علي جعده بن هبيره المخزومي كه خواهر زاده آن حضرت بود از طرف وي به حكومت خراسان منصوب شد امراي غور بدون جنگ سر بر خط فرمان علي گذارده به دين اسلام مشرف شدند و به پيشنهاد و جعده حضرت علي فرمان حكومت سرزمين غور را به خاندان شنسب كه امراي قبلي آن سامان بودند صادر فرمودند و اين فرمان نامه قرنها در آن خاندان محفوظ بود و مايه مباهات آن دودمان به شمار مي رود.

اسلام آوردن سلطان غور در زمان امام علي و اخذ منشور حكومتي و لوا از دست آن حضرت در منابع متعددي امده است در نتيجه اين اولين نقطه شيعي د ر فلات ايران است اين امر ناقص ادعاي كساني است كه قم را اولين مركز تشيع د رايرا ن دانسته اند با انكه تصريح كرده اند كه تشيع آن به ربع قرن اول هجري بر مي گردد و شيعيان غور افغانستان درست پنج سال بعد از شهادت حضرت علي يعني در سال 45 هجري به خاطر آنكه از دستور معاويه سر باز زده بودند و حاضر نشدند هيچگاه به حضرت علي و اولاد طاهرينش ناسزا بگويند به اتهام ارتداد در هم كوبيده شدند بعضي از شاعران اين پديده را از افتخارات مردم غور دانسته و در اين خصوص شعرها سروده اند خراسان در قرن اول و دوم هجري بزرگترين كانون ضديت با اموي ها بود در مناطقي چون بلخ باميان بدخشان طالقان فراه غور مرورود كابل هرات هواداران خاندان رسالت جمعيت قابل توجهي را تشكيل مي دادند نطفه چند قيام ضد اموي و ضد عباسي در خراسان بزرگ منعقد گرديد در زمان امام جعفر صادق شيعيان ازهر جاي ديگر در خراسان بيشتر بودند حتي برخي شيعيان به دليل كثرت خود در خراسان نزد امام صادق رفته و حضرت را دعوت به قيام كردند و گفتند تنه صدهزار شمشير زن از خراسان در ركاب شما حاضر خواهند شد عبدالحي از مورخين و دانشمندان اهل سنت افغانستان مي گويد پيوستگي روحي و عقيدتي مردم خراسان به اهلبيت به در جه اي بود كه مامون ناچار شد براي جلب رضايت مردم اين سامان حضرت امام علي الرضا (ع) را در مرو به وليعهدي خود اختيار كند در ابتدا سه فرقه شيعي در خراسان راه يافتند اول شيعه دوازده امامي دوم اسماعيلي و سوم زيدي اما امروزه فرقه اخير در افغانستان وجود ندارد و از قرن چهارم به بعد رو به افول گذاشتند يحيي بن زيد در سال 120 هجري از عراق به سوي خراسان امد و در ميان هواداران اهلبيت شهرهايي چون بلخ جوزجان و طالقان را مركز فعاليت خويش قرار دارد در سال 25 هجري سپاه نصر بن سيار والي در خراسان يحيي بن زيد را در قريه سر پل جوزجان به شهادت رساندند قبر وي امروزه در جوزجان زيارتگاه عام و خاص است.
دوره تيموريان 782-911 يكي از اعضاي زرين فلات ايران بود كه در آن دوره خراسان از ميان خون و خاكستر با صلابت سر بر اورد قامت را ست نمود و به سرعت به سوي تمدن و شكوفايي حركت كردند و شيعيان در سايه آزاديهاي به وجود آمده و تساهل مذهبي اعمال شده توانست قدمهاي بزرگ و اساسي به جلو بردارد و از سياه چاله هاي تقيه بر سر حكومت و فرمانروايي جهش نمايد در ادوار بعدي نيز بلخ حتي پناهگاه شيعيان ديگر نقاط جهان بود محمد تقي مجلسي در شرح من لايحضر الفقيه مي نويسد چون اهل قم شيعه بودند بني عباس مي شدند تا در كنار شيعيان آن ديار آسوده باشند .

شيخ صدوق بن بابويه قمي چون زندگي در قم برايش مشكل شود به خاطر جنگهاي مذهبي كه مردم قم و ساوه و يا قم و قزوين و ري رخ مي داده است بناچار جلاي وطن اختيار نموده در يكي از روستاهاي بلخ به نام قصبه ايلاق كه ساكنين آن همه شيعه بودند پناه مي برد و شيعيان با گرمي از او استقبال مي كنند و هم او در اين قصبه كتاب مهم و معروف خود من لايحضر الفقيه را به خواهش يكي از شيعيان آنجا تاليف مي كند.

شيعيان افغانستان در ادوار بعدي بارها توسط حكام اموي و عباسي و در قرون اخير نيز توسط حكام افغانستان از جمله عبدالرحمان خان و در دوره ما توسط طالبان قتل عام شده و آثار و اماكن فرهنگي و عقدشان تخريب و نابود شده است كه شرح آن در اين مختصر نمي گنجد.
        2 - شيعيان اسماعيلي

كيش اسماعيلي از آغاز پيدايش خود در افغانستان نفوذ پيدا كرد و در هر پاياني قرن سوم هجري فعاليت آن در افغانستان بسيار اوج گرفت ناصرخسرو بزرگترين نقش را در ترويج و گسترش كيش اسماعيلي در افغانستان قرن پنجم هجري داشته است و به عنوان داعي و هجت خراسان در بلخ و بدخشان به تبليغ ايين اسماعيلي مشغول بودند بعد از دوره مغول بدخشان و حواشي آن پناهگاهي براي اسماعيليان شد و به نوشته ها و آثار تبديل شد.

در دوره هاي اخير اسماعيليان افغانستان از لحاظ علمي و فرهنگي در انحطاط افتادند و در عقايدشان بسيار خرافاتي شده اند ايشان درمورد حضرت علي(ع) و امامان اسماعيلي شان غلو مي كنند و معتقد به حلوليت و تناسخ در مورد ائمه اند و در موارد ي به علي اللهي شهرت يافته اند برخي از ايشان به احكام شرعي و فروعات نيز تقيدي ندارند در مجموع ايشان نزديك 3% جمعيت افغانستان را تشكيل مي دهند كه در ولايات ذيل پراكنده اند بدخشان ( كه تراكم بيشتر اسماعيليه در اين ولايت است كابل ميدان باميان پروان بغلان سمنگان زابل فارياب بلخ جوزجان قندهار در مدت دو سال اخير آقا خان چهارم رهبر اسماعيليان چندين بار به افغانستان سفر نموده و فعاليتهاي گسترده مذهبي و اقتصادي را آغاز نموده است.

3- وهابيت

وهابيت به صورت رسمي در افغانستان پيروان معروف و مشخصي ندارد با اين حال در ميان برادران اهل سنت نحله هاي فكري متاثر از تعاليم وهابيت وجود دارد وهابيت به عنوان يك مذهب در افغانستان نه داراي ريشه تاريخي و اجتماعي است و نه در ميا ن توده ها ي مرد م پيروان و طرفداراني دارد وهابيت در افغانستان معلول تلاشها و فعاليت هاي عمدتا سعودي ها ست كه با استفاده از فرصت دوره اشغال افغانستان با هدف سهم گيري در جهاد مقدس افغانستان عليه اشغالگران كمونيست وارد افغانستان شدند و با تاسيس مراكز اموزشي خود در شهرها و روستاهاي سني نشين كشور به اموزش فرزندان مسلمان پرداختند اوج فعاليت ايشان در دوره طالبان بود كه علاوه بر تغذيه فكري نظام طالباني و حمايت مالي و نظامي فعاليتهاي گسترده مذهبي را در اكثر نقاط كشو ر به انجا م رساندند و مساجد مدارس و اموزشگاههاي متعدد را پايه گذاري كردند
باور عمومي و بعضا در ميان اهل خبره اعتقاد بر اين است كه حزب اتحاد اسلامي به رهبري عبد رب رسول سياف وهابي است اما اين اعتقاد نادرست است اگر چه رگه هاي سلفي گري د رنظريات و منش سياسي سياف وجود دارد اما دو حزبش بيشتر از اخوان المسلمين مصر و جماعت اسلامي پاكستان و ابوالاعلي مودودي متاثر است سياف و خود به اين واقعيت اعتراف دارد تحصيل او د ر مصر و حمايت عربستان از وي در دوران جهاد شائبه وهابي بودن او را به وجود اورده است
          4- تصوف

در جامعه افغانستان تصوف كه اصولا در سه فرقه نقشبنديه قادريه و چشتيه حقيقتي است بسيار زنده و پويا كه به ويژه در طبقات متوسط ساكن شهرها و اطراف شهرها نفوذ كرده است كابل و هرات دو مركز بزرگ تصوف اند اما تمام شمال كشور و ناحيه قندهار از اين مكتب تاثير بسيار پذيرفته اند گرچه تصوف در ميان طبقه تحصيلكرده كابل افول كرده ولي در قشر روشنفكران مكتب كلاسيك و با سوادان شهرهاي داراي فرهنگ قديمي نظير هرات پيروان پر حرارت اما پنهان دارد بسياري از علما به يك فرقه صوفي وابسته اند تصوف در نهضت مقاومت افغانستان بازيگر نقش بزرگي بوده است و در اين كشور چند شكل متفاوت دارد

الف- تصوف سنت گرا تصوف سنت گرا با مذهب رسمي مخالفتي ندارد و براي فقه و شريعت اسلامي احترامي بي چون و چرا قائل است اينان بيشتر از فرقه نقشبنديه اند اما در ميان قادريها و چشتي ها نيز ديده مي شوند.

ب- تصوف از گونه مارا بوتيسم مقصود از مارابوتيسم متابعت جمعي يك طايفه يا يك قبيله از يك خانواده مقدس است كه بركت در ميان آنها موروثي است و وجود آنها موجب تقدس جامعه تصوفي كه در مناطق ايلاتي پشتون رواج يافته از اينگونه است فرقه اي كه اكثريت را در دست دارد فرقه قادريه به رهبري خاندان گيلاني است گروههاي نقشبندي در همين مناطق ايلاتي به دو دسته منشعب شده اند پير آنها اگر عالم نباشد او را روحاني مي نامند ضديت روحاني و عالم در جنوب كشور بسيار شديد است در حاليكه در شمال پير ي و جود ندارد كه عالم نباشد.

ج- پيرهاي جهانگرد سرزمين ايماق سرزمين ايماق در اطراف ولايت غور شاهد شكوفايي نوعي تصوف است كه ويژگيهاي هر دو گونه يادشده را داراست در اينجا پير از زمره علما ست و هيچ مخالفتي با جامعه روحانيت كه خود عضو آن است ندارد اين گروهها به هنگام تشكيل تهضت مقاومت به احزاب اسلامگرا جمعيت و حزب اسلامي پيوستند

نقشبنديه كه بيش از ديگر فرقه ها د را فغانستان پيرو داردشعب زيادي است از مجددي ها پيروي مي كنند كه سلسله شان به شيخ احمد هندي مجدد الف ثاني مي رسد فرقع چشتيه د رافغانستان در اقليت اند و محل در هريرود اطراف چشت شريف است اين فرقه كه نمونه كامل فرق پيرو طريقت شريعتي است بر مدرسه هايي مجهز به كتابخانه نظارت دارد نزد شيعيان افغانستان گرايشهاي صوفي وجود ندارد.

5- حكومت و اجتماع / تبعيضات قومي – مذهبي

در افغانستان اقتداروسياست همواره در كنترل قبايل پشتون بوده و اقوام ديگر به خصوص شيعيان از آن محروم بوده اند و اين انحصار زمينه ساز تبعيضها و امتيازهاي شديد قومي و مذهبي در اين كشور شده است انحصار قدر ت در دست پشتونها خود سبب انحصار در امور اموزشي و فرهنگي بوده كه به ويژه شيعيان در اين خصوص از بسياري امكانات و فرصتهاي اموزشي محروم بوده اند از سوي ديگر اهل سنت در همه مرزها و سرحدات كشور مجاور هم مذهب و همزبان دارند ولي شيعه از چهار جانب بين اقوام اهل سنت محصور شده است.

منبع: http://shianews.org

6- مراسم مذهبي و ارتباطات فرهنگي

برخي مراسمها و مناسبات مذهبي به صورت يكسان و نسبتا مشترك بين اهل سنت و شيعه برگزار و گرامي داشته مي شود كه از جمله مي توان به عيد فطر عيد قربان و عيد نوروز اشاره كرد هر چند مردم افغانستان به عيد نوروز و تحويل سال شمسي علاقه خاصي دارند اما عيد قربان و فطر در ميان شيعه و سني از جايگاه والاتري برخوردار است حتي عيد نوروز و مراسمهاي ويژه آن مثل زيارت گل سرخ كه به صورت فراگير د رمزار شريف و كابل برگزار مي شود و به ويژه در مزار شريف كه مردم ديگر ولايات نيز حتي الامكان در آن حضور مي يابند با هنجارهاي اسلامي عجين شده است مراسم گل سرخ در مزار شريف در روضه سخي كه مردم عقيده دارند مرقد امام علي است اجرا مي شود كه اداب ويژه خود را دارد و مراسم مشابهي د ر سخي كابل بر پا مي گردد و در هر دو مراسم شيعه و سني با هم شركت دارند مردم افغانستان با اعتقاد به اينكه نوروز مصادف با خلافت ظاهري امام علي است چند روز مجالسي را بر پا مي دارند.

در هزاره جات كه از نظر حوزه فرهنگ مذهبي با شيعيان ايران مشترك است به لحاظ شاخصه اعتقادي اعتقادات فاضل مقداد و مرحوم صدوق بين مردم حاكم است ا ز نظر مناسك برگزار شدن نماز جماعت متاسفانه د ر روستاها خيلي ضعيف و نادر است در شهرها تا حدودي اين نقيضه تا قبل از سالهاي جنگ جبران شده است نماز جمعه تا اين اواخر مرسوم نبوده است مردم شيعه افغانستان از نظر شاخصه هاي نمادهاي جمعي احيا شده حسينيه ها و روحانيت و خصوصا ايات عظام سخت كوش و پر تلاش انان بوده است تعداد مدارس ديني آنان ناكافي و در سالهاي اخير تعطيل بوده و اين نقيصه از راه فعال شدن حسينيه ها تا حدود ي جبران مي شود در جشن يا سوگواري بيشتر توجه ايشان به عاشورا و غدير است پير مردان و پير زنان به قران خواندن و دعا خواندن و دعانويسي بين آنان رايج است براي اوراق قرآن و ادعيه و اسما متبركه احترام خاصي قائل اند و براي اوراق فرسوده قرآن جايگاه ويژه اي را منظور مي دارند كه تبديل به زيارتگاه شده و براي گرفتن شفا و براورده شدن برخي حاجات بدان مراجعه مي كنند از ذكر مراسمها و اداب ديگر مذهبي د ر ميان شيعه و سني به جهت اختصار صرف نظر مي كنيم و فقط اشاره مي كنم كه برخي از اهل سنت نيز در مراسمهاي عزاداري عاشورا شركت مي كنند و حتي طالبان روز عاشورا را تعطيل رسمي اعلام كرده بودند

7-  حوزه هاي فرهنگي تاثير گذار بر افغانستان معاصر

اگر چه در گذشته افغانستان خود منشا انتشار افكار عقايد فلسفه و عرفان بوده است و بسياري از مناطق جهان اسلام را تحت تاثير قرار داده و عامل نفوذ و گسترش اسلام در شبه قاره نيز حكام مسلمان افغانستان بوده اند اما در دوره هاي اخير و پس از افول فرهنگي و سياسي بيشتر منطقه نفوذ انديشه ها از ساير نقاط جهان اسلام بوده و هست اگر جهان اسلام را به حوزه هاي فرهنگي عرب زبان فارسي زبان انگليسي زبان ترك زبان تقسيم كنيم افغانستان از همه اين حوزه ها د ر دوره معاصر تاثير پذيرفته است كشورهاي عربي ب ويژه مصر و عربستان ا ز دوران جهاد به بعد بخش عمده اي از اهل سنت را در قالب احزاب جهادي اسلام گرا تا بنياد گرا و طالبان و سلفي گراها از طريق اخوان المسلمين والقاعده تغذيه فكري نموده است مكتب ديوبند از شبه قاره و به ويژه حزب جماعت اسلامي و مدرسه حقاني در پاكستان حامي جدي فرهنگي و سياسي برخي احزاب جهادي اهل سنت و طالبان بوده اند شيعيان بيشتر از ايران و مركزيت قم و نجف الهام گرفته اند و تركيه نيز به ويژه دستگاه عبدالله گلون در اين سالهاي اخير فعاليت گسترده فرهنگي ومذهبي در افغانستان داشته و دارد در اينده نيز همه اين حوزه ها در كنار تهاجم فرهنگي غرب در افغانستان به فعاليت و رقابت خواهند پرداخت.

7. شرايط جديد ديني - فرهنگي و سياسي - اجتماعي افغانستان

بدون ترديد شكست طالبان و روي كار امدن دولت جديد شرايط تازه اي را به وجود اورد ه است كه در همه عرصه هاي ديني و فرهنگي و سياسي اجتماعي تحولات قابل توجهي رخ نموده و در ايند ه نيز انتظار مي رود كه تحولات عميق تري مثبت يا منفي رخ نمايد فصل جديد كه در عرصه هاي گوناگون و شئون زندگي مردم در اين كشور گشوده شده و مجموع حوادث دو سال گذشته در كنار حضور نيروهاي فرهنگي و سياسي اكثر كشورهاي جهان از جمله كشورهاي غربي و در راس آن ايالات متحده افغانستان را بيش از پيش با دنياي جديد و فرهنگهاي گوناگون در تعامل قرار داده است

اگر با نگاه استراتژيك به آنچه در افغانستان مي گذرد بنگريم هم بايد از بد بيني صرف كناره جوييم و هم بيش از اندازه خويشين نباشيم و ضعيت جديد به وجود امده هم تهديدهاي تازه اي را براي دين فرهنگ هنجارها و ارزشهاي ديني و ملي تدارك ديده وهم فرصتهايي را براي بهره برداري اصحاب ديانت و به ويژه شيعيان و روحانيت اگاه و دردمند و قشر روشنفكر جامعه ما كه همواره ا ز حقوق اساسي و سياسي خود محروم بوده اند فراهم كرده است اينده از ان كسي خواهد بود كه نه غافل ماند و نه شتابزده و نسنجيده عمل كند بلكه با طمآنينه و مطالعه محققانه شرايط جديد ضمن دفع تهديدها با روشهاي مناسب خود را قادر به بهره بردن از فرصتها نمايد آنچه د ر پي مي ايد اشاره گذرا به اين تحولات پيش امده و شرايط جديد است .

1/7. حضور سياسي شيعيان و نقش آن در ساختار حكومتي جديد

پس از شكست طالبان در 1380 سران احزاب جهادي افغانستان و بقاياي رژيمهاي گذشته د ر بن گرد هم امدند و دولت موقت را به وجود اوردند و در دو سال گذشته دو بار لويه جرگه متشكل از نمايندگان اقوام و مذاهب گوناگون تشكيل شده و لويه جرگه اول اعضاي دولت انتقالي را تعيين و لويه جرگه دوم قانون اساسي جديد را به تصويب رسانده است در دولت موقت و دولت انتقالي اگر چه حضور اقوام و مذاهب كاملا عادلانه نبود ه است اما نسبت به گذشته تفاوت چشمگيري در توزيع قدرت به چشم مي خورد و حكومت ا زانحصار يك قوم خارج شده است شيعيان اسما يا حقيقتا غير از رياست كمسيون مستقل حقوق بشر فعلا شش وزارتخانه و يك معاونت رياست دولت در اختيار دارند در قانون اساسي جديد مصوب سال 1382 نيز مانع قانوني براي راهيابي شيعيان در بالاترين سطوح قدرت و حكومت وجود ندارد و در گزينش رئيس جمهور وزرا معاونين رياست قوه مقننه و قضائيه و روساي دادگاهها و ......... شرط قومي و مذهبي ديده نمي شود

2/7. جايگاه مذهب در قانون اساسي جديد

در قانون اساسي جديدافغانستان و د راولين ماده ان افغانستان دولت جمهوري اسلامي معرفي مي شود د رماده دوم نيز امده است دين دولت جمهوري اسلامي افغانستان دين مقدس اسلام است پيروان ساير اديان در پيروي ار دين و اجراي مراسم ديني شان در حدود احكامقانون ازاد مي باشند.

سرور دانش كه از روحانيون تحصيل كرده حوزه علميه قم و عضو كميسيون تدوين قانون اساسي بوده اند در اين خصوص چنين توضيح مي دهند نوع رابطه دين يا دو.لت بر اين اساس پايه گذاري شده كه در افغانستان هيچ قانوني نمي تواند مناقض با اساسات اسلام وضع شود و اين بهترين فرمولي است كه هم سكولار نبودن نظام و ديني بودن انرا نشان مي دهد و هم به دولت منتخب مردم اجازه مي دهد كه با دست باز و متناسب با شرايط و مقتضيات زمان تصميم بگيرد و قانون وضع كند وي در رابطه با مذهب نيز مي گويد در كشوردما دو مذهب حنفي و تشيع وجود دارد تصميم گرفته شد كه از يك طرف روي اسلام و رعايت اساسات دين تكيه و تاكيد روشن و صريح صورت گيرد از طرف ديگر هيچ مذهبي به عنوان مذهب رسمي كشور ذكر نشود تا پيروان مذهب ديگر خود را رسمي و خارج ا ز چتر قانون و نظام حقوقي كشور احساس نكنند و از طرف سوم هم بر اين نكته تاكيد شود كه سيستم حقوقي كشور سيستم واحد است و از جهت چهارم هم بر اساس حقوق بشري افراد و رعايت اصول عدالت به پيروان هر دو مذهب اجازه داده شود كه در زمينه مناسك و مراسم مذهبي تعليمات ديني و احوال شخصيه مطابق به احكام مذهب خود عمل نمايد .

در ماده سوم قانون اساسي جديد نيز امده است در افغانستان هيچ قانوني نمي تواند مخالف معتقدات و احكام دين مقدس اسلام باشد در قوانين اساسي گذشته افغانستان مذهب رسمي كشور مذهب حنفي بود اما در قانون اساسي جديد نامي از مذاهب برده نشده و تكيه روي دين مقدس اسلام است با اين حال در بخش قضا دو ماده وجود دارد كه يكي از اين دو ماده روح فقه حنفي را بر محاكم حاكم مي گرداند هر گاه براي قضيه اي ا ز قضاياي مورد رسيدگي رد قانون اساسي و ساير قوانين حكمي موجود نباشد محاكم به پيروي ازفقه حنفي و در داخل حدودي كه اين قانون اساسي وضعنمود ه قضيه را به نحوي حل و فصل مي نمايد اما در ماده بعدي دو بند وجود دارد كه به پيروان مذهب شيعه نسبت به قوانين گذشته ازادي عمل داده است در امده است محاكم براي اهل تشيع در قضاياي مربوط به احوال شخصيه احكام مذهب تشيع را مطابق به احكام قانون تطبيق مي نمايد در بند دوم هم امده است د ر ساير دعاوي نيز اگر در اين قانون اساسي و ساير قوانين ديگر حكمي موجود نباشد محاكم قضيه را مطابق به احكام اين مذهب حل وفصل مي نمايد فهواي اين بنداين است كه در صورت نبود حكمي در فقه حنفي براي پيروان مذهب حنفي نيز احكام فقه جعفري واحيانا اسماعيلي ملاك قرار گيرد

3/7. چالش سنت و مدرنيته

اغاز بر خورد سنت و مدرنيته در افغانستان به دوران امان الله پادشاه متجدد افغانستان (1919-1929 م/ 1298- 1380 ش 53 بر مي گردد امان الله ضمن طرح ضرورت اتحاد مسلمين و گرايش پان اسلاميستي و احياي خلافت اسلامي و مبارزه با استعما ر تلاش نموده قدر ت ملاها را در تمامي زمينه ها از جمله در امر تعليم و تربيت كاملا محدود كند و حتي اجاز ه تحصيل روحانيون در مكتب ديوبند هندوستان را نداد او به سبك اتا ترك تركيه و پهلوي ايران شروع به اجراي برنامه هايي از قبيل حذف حجاب زنان حق تعليم زنان ارايش زنان به سبك غربي ترويج لباسهاي مدل اروپايي و ... نمود بنياد گرايان به مقابله با وي برخاستند و سر انجام بچه سقا كه در ابتدا به راهزني مشغول بود با شعار دفاع از دين و با حمايت بنيانگرايان پروژه امان ا... را ناكام گذاشت و حكومت او را ساقط كرد .

در مورد رويكرد امان الله تفاسير و تحليلها و برداشتهاي زيادي وجود دارد و يكي از نكات جالب اينكه عده اي احمد شاه مسعود را پي گير امان الله و ادامه دهنده وكامل كننده پروژه امان الله مي دانند به هر حال تجدد گرايي امان الله نتوانست پرده هاي سنت را در افغانستان بدرد پس از ان افغانستان دچار فراز و نشيب هاي فراوان شده و د ر مجموع رو به اضمحلال سياسي و افول فرهنگي بوده است تا اينكه شوروي پس از آن نفوذ در ساختار حكومتي كابل سر انجام به اشغال افغانستان پرداخت و از سال 1357 تا سال 1371 افغانها به جهاد و عليه شوروي پرداختند اگر چه پيش از سال 57 نيز مبارزاتي عليه كمونيسم انجام گرفته است اما مبارزه سراسري از سال 57 شروع شده در يك و نيم قرن اخير بوده است.

دوران جهاد شيعه و سني را عليه شوروي هماهنگ بسيج كرد و افغانها با الهام از معتقدات ديني خود از وطن اسلام و ارزشهاي ديني خويش با امكانات فوق العاده محدود در برابر ارتش سرخ تا دندان مسلح به دفاع برخاستند و سر انجام در سال 1371 اين ارتش مغرور را سرخورده از افغانستان خارج نمودند فرهنگ جهاد مبتني بر ارزشهاي اسلامي از رهبران و علما و مجاهدان در نزد مردم قديساني ساخته بود كه به عنوان پاسداران دين و نماينده صاحب شريعت به انان مي نگريستند و به اكرام شان مي پرداختند اما متاسفانه جنگهاي داخلي پس از دوره جهاد وعملكرد مجاهدان و رهبران ديني نه تنها افتخارات دوران جهاد را از بين برد كه چهر ه دين ارزشهاي اسلامي و موقعيت علما را تخريب كرد به گونه اي كه مجاهد ديروز امروز جنگ سالار لقب گرفته است همين عملكرد مجاهدين بود كه زمينه خيزش طالبان و رشد افكا ر افراطي و عقايد متحجرانه را فراهم ساخت بنابر اين نابجا و ناصواب نخواهد بود اگر بگوييم كه اولين تيشه را به ريشه سنتها و ارزشهاي ديني عملكرد مجاهدي زد و دومين قدم را در تخريب چهره زيباي دين طالبان با چكمه هاي خون الود امريكايي و دلارهاي نفت الود سعودي و افكار بسته و متاثر از جمود وهابي برداشت .

به هر حال شرايط پس از دوران جهاد سبب شد كه پس از استعمار پير انگلستان و ارتش سرخ شوروي ابر قدر ت سوم يعني امريكا وارد صحنه افغانستان شود خستگي مردم از جنگ تاراج مال ناموس و تهديد زندگي شان زمينه را براي تهاجم فرهنگي غرب فراهم ساخته است و در چنين شرايطي پذيرش عناصر و هنجارهاي فرهنگ ليبرال امر عادي و مثبت تلقي و ارزيابي مي شود.

ليبرال مسلكان جامعه ما به بهانه نقد عملكرد مجاهدين فرصت يافته اند تا تمام ارزشهاي اسلامي را زير سوال برده و راه نجات و فلاح كشور را د ر پيمودن را ه غربيان اعلام كنند اگر چه اين طيف در افغانستان بد ون ترديد بسيار در اقليت است اما زنگ خطري است براي اصحاب دين و ارباب ديانت . نكته اي كه بايد مورد توجه باشد اين است كه بحث چالش سنت و مدرنيته در جهان سوم و كشورهاي اسلامي يك امر فراگير است و در افغانستان نيز اين مساله طبيعي بود كه پس از استقرار صلح برجسته تر مي شد و اين از چند سال پيش و از دوران مجاهدين و طالبان قابل پيش بيني بود بنابر اين همه مسائلي كه امروز ما در عرصه فرهنگ اجتماع و سياست با انها مواجه هستيم صرفا با حضور امريكا وارد نشده است دير يا زود اين مسائل رخ مي نمود و از اين پيش نيز تا اندازه اي رخ نموده بود مهم آن است كه جامعه متدين و علما و روحانيت به جاي فرافكني مشكلات و صرفا سخن گفتن از وجود مشكل عملكردها و رفتار خودشان را باز بيني و نيز از عمل شتابزده و نسنجيده پرهيز و شمرد ه گام بردارند چه اينكه بيش از جذبه هاي فرهنگ ليبرالي عملكرد علما و مجاهدين جنگ هاي داخلي ناسازگاري فكر ي تجمل گرايي تعقيب منافع شخصي و ماد ي جاه طلبي و مقام پرستي تحجر بي لياقتي عدم صلاحيت علمي و.. و به ويژه رويكرد طالباني به دين بيشتر مردم را از ارزشهاي ديني و روحانيت رويگردان كرده است .

منبع: http://shianews.org

۴/7. جايگاه و نقش علما و روحانيت

با همه آنچه گفته شد علما و روحانيت جايگاه ويژه اجتماعي در ميان مردم افغانستان داشته و دارد نه تنها مردم شيعه به علما و روحانيون خود و اهل سنت به يك روحاني شيعي نيز احترام و منزلت ويژه قائل اند .

در افغانستان جامعه روحاني سازماندهي شده و داراي سلسله مراتب وجو د ندارد با اين همه ميان ملاهاي روستاها و روحانيون تحصيلكرده تمايزي كاملا واضح مشاهده مي شود اين روحانيون عليمرتبه به لحاظ تربيت خود تشكيل يك گروه مي دهند و نه به لحاظ مقامي كه در يك نهاد سياسي دارند اين گروه كه از اسلام قرون وسطايي برخاسته تا زمان حال كه توسط گرايش به غرب حاشيه نشين شده از لحاظ مطالبي كه مطالعه مي كند و آنچه مستند و تكيه گاه اوست لايتغير با قيمانده است اما قشر جديد روحانيون شيعي و سني هم ا ز لحاظ دامنه تحصيلات وهم به جهت فعاليتهاي اجتماعي كاملا متفاوت از قشر سنتي روحانيت است اينان ضمن دخالت د ر سياست و احيانا تصاحب پستهاي سياسي و نظامي و ازفعالترين عناصر اجتماعي به حساب مي ايند در سالهاي اخير فعاليتهاي فرهنگي برخي طلاب حوزه علميه قم و فارغ التحصيلان آن نيز نسبتا مناست بوده است گذشته از آنكه عده اي از طلاب با سابقه چندين ساله بدون فعاليت و باز دهي همچنان در قم و مشهد و معطل اند برخي طلاب جوان در دو سال اخير در كادر وزارت اموزش و پرورش و برخي در نهاد هاي ديگر مشغول فعاليت اند برخي نيز به امور مطبوعاتي پرداخته وعده اي به عنوان مدرس يا فعاليت از طريق رسانه منبرمشغو ل شده اند بدون تعارف طلاب محصل در حوزه علميه قم را نيز مي توان به سه دسته تقسيم كرد دسته اولي برخي علمايي اند كه جز تركيب ضرب زيد و تجزيه برخي لغات عربي واحيانا چند مساله فقهي و چند روضه استاندارد نياز به اطلاعات بيشتر از ان در خود احساس نمي كنند و با مسايل پيش امده و مردم نيز بسيار با تصلب برخورد مي كنند دسته دوم از آن لبه بام افتاده و از حوزه علميه به شهريه و گهگاهي بن و عنايتي اي بسنده كرده و در س حوزوي خواندن را تلف وقت و عقايد و ارزشهاي ديني را نيز تحجر و كهنه پرستي مي دانند د راين ميان بحمدالله كم نيستند طيفي كه ضمن تعهد به شون طلبگي خود و حرص و تلاش در فراگيري علوم مقدس اسلام همگام با زمانه و تحولات ايام در حركت اند و در اينده نيز بار فرهنگي كشور را به دوش خواهند كشيد.
اگر چه دير زماني است كه افغانستان ا زكاروان علم و فرهنگ عقب افتاده وجاي انديشه و حكمت بوعلي وفارابي ادب ناصرخسرو عشق واشراق مولوي و سنايي و عرفان خواجه عبدالله انصاري و علم و دانش خراسانيان را تفنگ و جنگ سالاري گرفت كه گويا تغيير نام خراسان به افغانستان اين شومي را د ر پي داشت اما نم نمك صداي باران احياگر فرهنگ گذشته به گوش مي رسد نمي توان ناديده انگاشت كه به خصوص شيعيان امروز در حال تثبيت موقعيت اجتماعي - سياسي خود هستند و در عرصه فرهنگ بيشتر از ديگر هموطنان خود به تكاپو افتاده اند روشنفكران و اهل ادب تاجيك ما بارها در اين اواخر اظهار داشته اند كه تاكنون ما مدعي بوديم كه تاجيك ها بار فرهنگي افغانستان را به دوش مي كشد اما امروزه انگونه كه پيداست اين بار را برادران هزاره شيعه ما به دوش مي كشند اميدواري د راين است كه حاملان ادب و فرهنگ به عنوان نمونه مي توان به مقالات و مطالب منتشر شده در مطبوعات دو سال اخير نگاه انداخت كه به لحاظ علمي به استانداردهاي جهاني نزديك مي شود در اين خصوص مي توان به مجله خط سوم وارث در دري نگاه معاصر جانشين سراج اشاره نمود كه خوشبختانه در همه اين مجلات و مطبوعات رد پاي طلاب مقيم و خارج از قم و دست حوزويان مشهد مشهود است.

با اينحال طلاب افغاني مركز جهاني كه امروز قشر بزرگ از بدنه فرهنگي جامعه را تشكيل مي دهند نياز مبرم به سامان يابي و سازماندهي دارند فعاليتهايي هم كه تا كنون صورت گرفته و مي گيرد به صورت فردي يا خرده گروهي بوده و يك برنامه منسجم و داراي استراتژي و تاكتيكهاي مشخص وجو د نداشته و ندارد.

8. چشم انداز اينده اسلام و تشيع .

ارزشهاي فرهنگ غربي وارد كشور شده و مي شود و بي بند و باري اخلاقي تشكيكات فكر ي و جنگ با ارزشهاي ديني را دامن مي زند و تعداد قابل توجهي از جوانان را به كام اباحيگري انداخته است و احتمال گسترش اين روند د ر آيند ه نيز وجود دارد علاو ه بر اين شبهاتي درباره عقايد و ارزشهاي اسلامي به وجود امده كه نيازمند پاسخگويي است در مجموع اين شبهات و تشكيكات را مي توان به صورت زير دسته بندي كرد.

الف(ناكاميهايي كه در گذشته صورت گرفته مربوط به عملكرد ها بوده است يا نظريه ها عملكرد علما چگونه بوده است

ب) با توجه ب اوضاع كنوني داخلي و منطقه جهان اسلام موضع دين چيست ؟

ج ) نظر به اينكه مديريت كشور به دست امريكاييها يا مجريان آنان است موضع مسلمانان در حوزه هاي اقتصاد سياست اموزش و قضا چگونه بايد باشد

د) جمع اسلام و شريعت اسلامي با هنجارهاي حقوق بشر و كنوانسيونها ي بين المللي كه در قانون اساسي به رسميت شناخته شده است چگونه قابل جمع است.

موضوعات انديشه اي مطرح در مطبوعات نيز عبارتند از حقوق زنان بهداشت زنان اموزش زنان پلوراليسم جامعه مدني دموكراسي جداي دين از سياست نقد عملكرد بنيادگراها بررسي تفكر طالبانيسم و رقابت بين كشورها ي غربي و عربي و در همه عرصه ها ي سياسي اقتصادي و فرهنگي و از جمله در دانشگاهها و مراكز اموزشي ديگر جدي است.

بدنه اصلي جمعيت هنوز به شدت سنتي و متدين است و ارزشهاي ديني با خون و گوشت مردم عجين شده است و هنوز مردم افغانستان در قياس با بسيار ي از جوامع ديگر به ارزشهاي ديني و احكام و دستورات دين سخت پايبند هستند با اين حال در ك ديني تقريبا پايين مردم و مشكل بي سوادي قسمت عمده جمعيت كشور جامعه متدين ما را اسيب پذير نموده است.

نكته ديگر اينكه به نظر مي رسد از درون تضادهاي بريلوي _ ديو بندي ديالكتيك عقدتي ميان حنفيان كشور و از ميان تز و انتي تز بنياد گرايي سنت گرايي و تجدد خواهي طيف ميانه اي كه در گذشته نيز وجود داشته است به عنوان سنتز ظهور برجسته تري يابد و گسترش پيدا كند علائم اين امر مشهود است و اگر چنين اتفاقي بيفتد را ه را براي همزيستي مسالمت اميز و سازش ميان حنفيان و شيعيان باز خواهد نمود و تعامل سنجيده و تبادل انديشه به روش مناسب با اين طيف قطعا بر تعديل بيشتر انان تاثير گذار خواهد بود نمونه هايي از اين روند تعديل تاثير و تاثر سازش را در دو سال گذشته و به ويژه در فرايند تدوين و تصويب قانون اساسي جديد مي توان ملاحظه نمود در اين ميان پروژه ايه الله محسني از علماي شيعي در تقريب و سازش ميان شيعه و سني تا اندازه زيادي موفقيت اميز بوده است و اگر همين روش پي گير ي شود اميد بيشتر به بهبود وضعيت شيعيان در افغانستان وجود دارد.

نتيجه و پيشنهاد

از آنچه گفته امد مي توا ن چنين نتيجه گرفت

1. دين در زندگي مردم افغانستان جايگاه ويژه دارد و به راحتي ا ز زندگي آنان قابل حذف يا رنگ باختن نيست.

2. تجربه تلخ پس از دوران جهاد و ورود به چالش سنت و مدرنيته و شرايط جديد به وجود امد ه هم شكاف ها ي قومي و مذهبي را د ر افغانستان افزايش داد و به وحدت ملي اسيب وارد نمود و هم صدمات جبران ناپذيري بر پيكره سنت ديني و اداب ملي ما وارد ساخت

3. شرايط جديد به وجو د امد ه پس از استقرار دولت جديد شمشير دودمي است كه هم تهديد هايي را براي دين و فرهنگ افغانستان به و جود اورده وهم فرصتهايي را براي دينداران د رپيش گذاشته كه مي توانند با باز خواني پروند ه و عملكرد گذشته خود به رفع كاستيها و بهبود كارايي خود بپردازند اين فرصتها و تهديدها برا ي جامعه شيعي چند برابر است و جداگانه بايد برا ن تاكيد كرد با توجه به اين نكات چند پيشنهادرا براي طلاب كشور و نيز مركز جهاني و نهادهاي همسو مطرح نمود :

4. سازماندهي طلاب و برنامه ريز ي مطابق با نيازها ي امروزين جامعه و شرايط جديد كشور اعزام طلاب به صورت كارشناسي شد ه و برنامه و اهداف مشخص

5. مطالعات استراتژيك وراهبردي در عرصه اجتماع فرهنگ اداب و رسوم اقوام و مذاهب و شناسايي استعدادهاي طلاب و تقويت اين استعدادها براي نفوذ د رنهادهاي متفاوت صداو سيما اموزش و پرورش دانشگاهها و و نه صرفا منبر ومدرسه مسجد و حسينيه

لشکرکشی کورش به سرزمين افغانستان امروزی 535-529 ق.م.
لشکرکشی اسکندر مقدونی 330-327 ق.م.
دولت کوشانی سده اول ميلادی
تسلط ساسانيان بار اول 365-230 ميلادی
تسلط هونهای سفيد 565- 455 ميلادی
تسلط ساسانيان بار دوم 644-565 ميلادی
ورود نيروهای عرب نيمه اول سده هفتم ميلادی
کابل شاهيان و رتبيلان 670-650 ميلادی
صفاريان 900 ميلادی
سامانيان 999 ميلادی
غزنويان 1150 ميلادی
لشکرکشی چنگيز 1221 ميلادی
پادشاهی تيمور لنگ 1405 ميلادی
دولت صفوی ايران 1722 ميلادی
دولت مغولی هند 1803 ميلادی
تشکيل پادشاهی افغان
ميرويس خان 1709 ميلادی
ابداليان 1763 ميلادی
سلطنت احمدشاه ابدالی(درانی) در قندهار 1772 ميلادی
ورود سفيربريتانيا به کابل 1837 ميلادی
ورودنماينده روسيه به کابل 1837 ميلادی
قيام کابل 20 نومبر 1841
جنگ اول افغان وانگليس 1842- 1838
آغاز نشر جريده شمس النهار 1873 ميلادی
تعرض نيروهای انگليسی به سوی کابل 1879 ميلادی
جنگ دوم افغان و انگيس 1878
تشکيل دولت مدرن افغان
سلطنت امير عبدالرحمن خان 1880 ميلادی
جنگ ميوند 1880 ميلادی
تعرض روسيه به منطقه پنجده 1880
تعيين مرزها از آمو تا هريرود 1887 ميلادی
شورش غلجائيان 1888-1886
شورش هزاره جات 1894-1891
امضای معاهده ديورند 12 نومبر 1893
فتح کافرستان وتغيير نام آن به نورستان 1896
پادشاهی امير حبيب الله خان 1901
انتشار سراج الاخبار 1902
شورش قبيله منگل 1912
دولت مستقل افغانستان
اعلان پادشاهی امير امان الله خان 1919
اعلام استقلال افغانستان 13 آوريل 1919
جنگ سوم افغان وانگليس 4 می 1919
برگزاری لويه جرگه وتصويب قانون اساسی 1928
حمله حبيب الله کلکانی 1928
اعلان پادشاهی محمد نادرخان 1929
اعدام حبيب الله کلکانی 1929
کشته شدن نادرشاه 1933
اعلان پادشاهی محمد ظاهر شاه 8 نوامبر 1933
امضای معاهده دوستی با آمريکا 1936
عضويت در سازمان ملل متحد 1947
امضای معاهده دوستی با هند 1950
تاسيس جرايد آزاد 1951
استعفای شاه محمود خان 1953
و صدارت محمد داودخان 1953
مسافرت ريچارد نکسن معاون رئيس جمهور آمريکا 1954
مسافرت بولگانين وخروشچف به کابل 1955
مسافرت محمد ظاهرشاه به اتحاد شوروی 1957
مسافرت محمد ظاهرشاه به هند 1957
مسافرت محمد ظاهرشاه به پاکستان 1958
مسافرت آيزنهاور رئيس جمهور آمريکا به کابل 1959
شورش قندهار 1959
دهه دمکراسی
صدارت دکتر محمد يوسف 1963
تجديد مناسبات با پاکستان 1963
تصويب قانون اساسی جديد 1964
مسافرت محمد ظاهرشاه به چين 1964
مسافرت محمد ظاهر شاه به فرانسه 1965
آغاز انتخابات شورا 1965
صدارت محمد هاشم ميوندوال 1965
صدارت نوراحمد اعتمادی 1967
تشکيل سازمان جوانان مسلمان 1968
صدارت دکتر عبدالظاهر 1971
صدارت محمد موسی شفيق 1972
مسافرت پادگورنی به کابل 1973
مسافرت محمد ظاهر شاه به اروپا 1973
دوره جمهوری
سقوط سلطنت و تشکيل دولت جمهوری 1973
اعلام خط مشی محمد داود رئيس جمهور 1973
انتشار قانون اساسی جمهوری 1977
انتخاب محمد داود در مقام رياست جمهوری از سوی لويه جرگه 1977
تحولات آوريل 1978 و پيامدهای آن
قيام افسران مربوط حزب دموکراتيک خلق 1978
انتخاب نورمحمد تره کی به عنوان رهبر جديد دولت 1978
انتخاب حفيظ الله امين در مقام نخست وزيری 1979
برکناری تره کی واحراز مقامش توسط حفيظ الله امين 16 سپتامبر 1979
اعلام مرگ نور محمد تره کی 10 اکتبر 1979
سخنرانی ببرک کارمل به عنوان رئيس شورای انقلابی 27دسامبر 1979
لشکر کشی اتحاد شوروی 1979
حمله نيروهای مجاهدين به خوست 1982
افتتاح پل "دوستی" بر فراز دريای آمو 1982
آتش بس موقت نيروهای اتحاد شوروی با احمدشاه مسعود 1983
برگزاری جرگه عشاير مرزی 1985
تحويل موشکهای استينگر به نيروهای مقاومت افغان 1986
استعفای ببرک کارمل وانتخاب دکتر نجيب الله در مقام رهبری حزب حاکم4 مه 1986
انتخاب حاجی محمد سمکنی شخصيت غير حزبی در مقام رئيس موقت دولت 20 نومبر 1986
اعلام مصالحه ملی 1987
اعلام طرح خروج نيروهای شوروی توسط ميخائيل گورباچف 1988
تعيين محمد حسن شرق به مقام صدارت 1988
امضای موافقتنامه های ژنو 1988
کودتای شهنواز تنی وزير دفاع عليه دولت نجيب الله 1990
تعيين فضل الحق خالقيار به مقام صدارت 1990
ايجاد شورای سراسری فرماندهان جهادی افغانستان 1990
سفر صبغت الله مجددی رئيس حکومت موقت به مناطق شمال افغانستان 1990
ديدار هيات مجاهدين از مسکو 1991
قيام افسران در شهرک حيرتان 1992
اتحاد ژنرال دوستم واحمدشاه مسعود 8 آوريل 1992
پيروزی مجاهدين
سقوط کابل بدست مجاهدين آوريل 1992
ورود صبغت الله مجددی برای انتقال قدرت به مجاهدين 1992
انتخاب برهان الدين ربانی به مقام رياست دولت 30 دسامبر 1992
تعيين گلبدين حکمتيار در مقام صدارت 1993
ظهور طالبان
ظهور گروه طالبان در قندهار 12 اکتبر 1994
اعلاميه محمد ظاهر پادشاه سابق برای برگشتن به کشورش 1994
کشته شدن عبد العلی مزاری رهبر حزب وحدت 8 مارس 1995
تعيين ملا عمر به عنوان امير المومنين و اعلام جهاد بر ضد دولت برهان الدين ربانی 4 آوريل 1996
سقوط کابل بدست طالبان 27 سپتامبر 1996

قربانعلي‌ هادي

اشاره:

در اين مقاله سعي بر اين است كه دوره‌هاي پيدايش هرمنوتيك و نحوة رشد آن را مورد بررسي قرار داده، و كاربرد‌هاي مختلف هرمنوتيك را در آن ادوار بيان دارد، و در نهايت مفاهيم مختلف هرمنوتيك را كه هرمنوتسين‌ها ارايه داده‌اند،تبيين نمايد.

اين لفظ در لغت ‏به‎معناي علم تفسير، تعبير و آيين تفسيري كتاب مقدّس، به‌كار رفته است[2]. كه از فعل يوناني «Hermeneuin» به‎معناي”تفسيركردن“ و معناي اسمي آن «Hermeneia» يعني«تفسير» اشتقاق[3] يافته است. وقتي از هرمنوتيک^[1] به‌‌‌عنوان شاخة از معرفت و مجموعه از تلاش‎هاي فکري و نظري ياد شده و به گسترة عام هرمنوتيک نظر داشته باشيم حرف«s» را در انتهاي آن قرار ‎مي‎دهيم و«hermeneutics» تلفظ ‎مي‎کنيم. بعضي‎ها مانند «جمزرابينسون» ذکر«s» را لازم نمي‎داند[4]، چون ‎مي‎گويد در زبان‎هاي ديگر در آلماني«hermeneutik»، در فرانسه «hermenetique» و در لاتين «hermenutica» همگي بدون پسوند«s» تلفظ ‎مي‎شوند. اما زماني‎که زيرشاخه‎ها و مفهوم وصفي آن (مکتب هرمنوتيک) منظور باشد، نظير: «هرمنوتيک قدسي ‎يا کتاب مقدّس»، «هرمنوتيک ادبي»، «هرمنوتيک هيدگر» و...، کلمه هرمنوتيک گاه با «s» و گاهي بدون آن تلفظ ‎مي‎شود.[5]

اين واژه به هِرمس خداي پيام رسان يونانيان ارتباط روشني دارد، هرمس؛ خداي يونان باستان، رسول و پيام‌آور خدايان، خالقِ سخن و تفسير كننده خواسته‏هاي خدايان براي مردمان پنداشته مي‏شده است[6]. يونانيان به هرمس[7] «كشف زبان و خط» را نسبت داده و همين‎طور فرايند«به فهم در آوردن» اشيا را كار او مي‎داند.[8] در اساطير يونان هرمس همان ايزدي است که در اساطير روم به مرکوري معروف بوده و او فرزند زئوس[9]، و مايا است. صفات و کارکرد او در اساطير يونان بسيار متناقض و پيچيده است:[10]

الف. او در ميان ايزدان مسؤول باروري و تکثير جانوران برروي زمين بوده است؛

ب. او ايزد دولت و نعمت بوده، بازرگانان و مسافران را مدد مي‎رسانده است؛

ج. آموزنده بوده، سخنوري و فصاحت را به راهزنان مي‎آموخت؛

د. پيام آور، که پيام‎ها را به مخاطبان رسانده و قابل درک و فهم در مي‎آورد.

جان‎ميتيلز، در کتاب اسطوره‌‌‌شناسي خود صفحه 278 مي‎نويسد: «هرمس برروي باد مي‎نشسته و در مدّت زمان کوتاهي همة دنيا را طي مي‎کرده است، او در اوّلين روز زاده شدنش گله‎اي از آپولون ربود آنگاه چنگ را آفريد ونيز گله‎اي آپولون را براي خدايان قرباني کرد». هيدگر مي‎گويد هرمس آورنده تقدير بشر است ونيز آشکار کننده آن[11].

بنابراين هرمنوتيك متضمن مفاهيم چون: بيان، گفتن، توضيح و ترجمه مي‌باشد، و در ريشه‎هاي اوّلية خود در رمزگشايي و تفسير قدسي به‌کار مي‎رفته است، بعدها براي تفسير متون ادبي به‌کار رفت؛ الينورشافر: «آتني‎هاي قرن پنجم قبل از ميلاد که ارادت خاصي به ايلياد و اوديسة هومر داشتند بسياري از مفاهيم آن‎را به دليل آن‎که لهجه‎هاي فراوان روستاي در متن بکار رفته بود، دريافت نمي‎کردند. لاجرم به تفسير نوشته‎هاي هومر مي‎پرداختند» که در قرن اوّل قبل از ميلاد نيز جمعي از متفکران در مدرسه اسکندرية يونان به تأويل‎هاي تمثيلي آثار هومر دست مي‎زدند.[12]

هرمنوتيک از دوران کهن به‌‌‌عنوان روش تفسير متون در بين مسيحيان و مسلمانان مطرح بوده است، و اين روش تفسيري از جانب متفکران نظير کلادينوس[13]، آگوست ‎ولف[14]، شلايرماخر، ويلهم‎ديتاي، ‎هايدگر و گادامر ازحيث تعريف، رويکرد، مفهوم، رهيافت، نتيجه، قلمرو و هدف تمايز‎هاي پيدا کرده و مفاهيم تفسيري مختلف از آن ارايه داده‌اند.

در اكثر كاربرد‎ها هرمنوتيك به تأويل كردن و معناي اسمي آن «Hermeneia» به‎معناي تأويل نيز ترجمه شده است، و شكل‎هاي مختلف واژة هرمنوتيك«به فهم در آوردن چيزي، يا موقعيّت مبهم» را در خود دارد. واژة«Hermenein» و هرمنيا «Hermeneia» به صورت‎هاي مختلف در متون بر جاي مانده از قديم ديده ‎مي‎شود، که ارسطو رساله‎اي بزرگ در ارغنون را به آن اختصاص داد و بخشي از آن را «پاري‎ارمنياس»[15] به‎معني « درباب تفسير» ناميد، و دان‎هاور[16] در1645 کتابي «تفسير قدسي[17]» به اين نام نوشت، اين کلمه از همان ابتدا به«علم تفسير وتأويل» بويژه به «اصول تفسير متن» دلالت داشته است.

اما در اصطلاح مي‎توان گفت كه هرمنوتيك با در نظر داشت سير تاريخي آن، به معاني متعدّدي به ‎كار رفته است، كه به ‎نوعي همة آن معاني ريشه در تفسير و تأويل متون ديني، دين، مسايل اخلاقي، اجتماعي و روش تأويل و تفسير متون مقدّس دارند. تا اواخر قرن هجدهم بر مباني و اصولي نسبتاً واحد و ثابتي كه ارسطو سهم عمده‏اي در بيان و تدوين آن‏ها داشت جاري بود، و با نگارش كتاب هرمنوتيك قدسي توسط يوهانس رامباخ[18] «1735» و اراية اصل «انطباق تفسير با متن‏» به‌‌‌عنوان مهم‏ترين اصل تفسير وارد مرحله جديدي شد.[19]

نظريّة ريطوريقايِ ارسطو(Rhetoric) يونان باستان تا سدة نوزده به‌‌‌عنوان علم معاني و بيان منش آموزشي داشت. اما با پيدايش جنبش رمانتيك و سپس با پيدايش پوزيتويسم، اين علم رو به زوال نهاد و سرانجام در سال 1885م از برنامه‏هاي آموزشي فرانسه كنار گذاشته شد[20]. پس از آن در حوزه هرمنوتيك جديد، انديشمندان غربي، به تلاش پي‌گير و مستمر دست‌زدند؛ با مباني مختلف نظريات، كشمكش‏ها و اختلافات فراواني در آن حوزه رخ‌داد و به‌طور عمده دو شاخه اساسي پيدا كرد كه تا به امروز ادامه دارد.

     1. دور قديم هرمنوتيك

هرمنوتيك داراي دو مرحله اساسي و داراي دو اصطلاح فراگير مي‏باشد: اصطلاح عام كه ريشه در هرمنوتيك كهن دارد و اصطلاح خاص كه قدمت زيادي نداشته و به اواخر قرن 18 باز مي‏گردد. در اصطلاح عام و كهن آن، هر بحثي كه مربوط به تفسير باشد و اصول و ضوابطي را در جهت كشف مراد مؤلّف در رسيدن به معناي نهايي متن معرفي كند يا وجود چنين اموري را انكار نمايد، در حوزه مباحث هرمنوتيكي قرار مي‏دهد.[21]

در هرمنوتيك كهن‏ دست‌يابي به‌معناي اصلي و نهايي متن پذيرفته بود، نظريّة تفسير کتاب مقدّس، روش شناسي عام لغوي، هرگونه فهم زباني، مبناي روش‎شناختي (علوم انساني)[22] و... را مي‎توان از دوره‎هاي هرمنوتيك كهن دانست. با توجّه به اين نگرش، هر متني كه انسان نوشته باشد، معنايي دارد كه مراد ذهن مؤلّف بوده است و كشف نيّت مؤلّف هر چند دشوار باشد ناممكن نيست و در مقابل، متني كه خداوند فرمان به نوشتن آن داده است، معنايي باطني دارد كه كشف آن براي ما ناممكن است; هر چند كه معناي ظاهري آن را مي‏توان شناخت.[23] تاويل متن، در حكم كوشش براي راه‏يابي به افُق معنايي اصيل متن است... و متن به هر رو معنايي دارد; خواه ما آن را بشناسيم، خواه نشناسيم و اين باوري است «كلام محوري‏» مي‎گويند، كه به هر دليل، معنا را موجود و حاضر مي‏داند، جدا از اين‌كه ما به اين «حضور» آگاه باشيم يا نه.[24]

2. دَور جديد هرمنوتيك

اين دَور كه با اصل «انطباق تفسير با متن‏» در نوشته رامباخ شروع شد و با يوهان‌مارتين كلادنيوس(1759) كه اساس هرمنوتيك را «نيّت مؤلّف‏» قرار داد، ادامه يافت. سه تحوّل مهم به خود ديده است، از اين سه تحوّل با نام هرمنوتيك‎كلاسيك شلايرماخر (1834)، آگوست‏بك[25] (1867) و ويلهلم ديلتاي(1911) و هرمنوتيك جديد هايدگر[26] (1976) و گادامر(1900) و بالاخره هرمنوتيك نئوكلاسيك هرش ياد شده است. هرمنوتيك نئوكلاسيك كه بعد از گادامر شروع شد، در واقع بازگشتي به انديشه‏هايِ كلاسيك هرمنوتيك مي‏باشد.[27] دَورِ جديد هرمنوتيك به دو شاخه يا دو ديدگاه عمده كه هر يك داراي مباني مشترك مي‏باشند، تقسيم مي‏گردد. ديدگاه نخست در بستر كهن هرمنوتيك، با ديدگاه‏هاي شلايرماخر شروع گرديد و با ظهور هرش[28] به جريان نئوكلاسيك پيوند مي‏خورد و اين ديدگاه به مباني و انديشه‏هاي اصولي اكثر دانشمندان اصول فقه بسيار نزديك است.

شاخة كلاسيك و نئوكلاسيك، علم هرمنوتيك را نظام عام و روش‌شناختي در باب تأويل مي‏انگارد.[29] درحالي‎كه ديدگاه دوم «نئوكلاسيك» كه در بستر«پديدارشناسي هرمنوتيك‏» هايدگر كه در قلمرو هستي‏شناسي بوده و توسط گادامر به گستره شناخت‏شناسي كشيده شده است.[30] علم هرمنوتيك را كاوشي فلسفي در خصوص خصلت ‏شرايط لازم براي هر گونه فهم محسوب مي‏كند.[31] ميدان علم هرمنوتيک و قلمرو آن (تقريباً به ترتيب زماني) اين‌گونه توصيف شده است.[32]

1.       نظريّة تفسير کتاب مقدّس «مسيحيان و ارباب کليسا»؛                                                  

2.       روش شناسي عام لغوي؛                                    

3.       هرگونه فهم زباني؛

4.       مبناي روش شناختي(علوم انساني)^[33] «ويلهم دلتاي و...»؛

5.       نظام‎هاي تأويل؛

6.       علم قواعد فهم متون «آگوست ولف و...»؛

7.       روش شناخت و جلوگيري از بد فهمي ‎«شلايرماخر و...»؛

8.       تبين ماهيّت فهم و پديدارشناسي وجود (فلسفي) «‎هايدگر گادامر و...»؛

9.       هرمنوتيک انتقادي «يورگن‎هابرماس، آپل و...»؛

10.   پديدارشناختي «پل ريکور و...».

دريک تقسيم بندي کلي نمودار رشد هرمنوتيک در چهار مکتب مهم مورد ارزيابي و تحليل قرار مي‎گيرد: الف‎ـ‎ هرمنوتيک‎ کلاسيک قرن ‎هفدهم (دان‎هاور و...). ب‎ـ‎ هرمنوتيک رمانتيک[1] قرن هجدهم (شلايرماخر و...) ج‎ـ هرمنوتيک فلسفي